Source 4

Memo George Ellis, Tachwedd 1843 (HO 45/454B f980)

Adysgrif

Nid yw holl ffyrdd yr un ymddiriedolaeth yn cael eu cadw mewn cyflwr da o hyd. Mae hyn yn destun cryn genfigen ymhlith y Ffermwyr ac mae cymhellion personol yn cael eu priodoli’n hawdd i’r Ymddiriedolwyr. …

Mae’r angen i archwilio’r cyfrifon refeniw a gwariant yn fanwl yn siarad drosto’i hun – Bydd Cyfrifon pob ymddiriedolaeth yn cyflenwi ei hymchwiliad ei hun.

Mae’r nifer fawr o byrth atal bellach yn gamgymeriad cydnabyddedig, ond deallaf fod yn rhaid ymchwilio i’r graddau y gwnaed hynny. Ar wahân i effaith ormesol yr holl byrth, rhaid imi ychwanegu fy mod wedi clywed am honiadau o ffafriaeth ac anghyfiawnder yn erbyn Ymddiriedolwyr am osod y pyrth fel yr eithrir eu Tenantiaid eu hunain rhag gorfod talu’r Doll.

Os bydd o fewn ymchwiliad y Comisiwn, tybiaf y byddai’n werth chweil ystyried graddfeydd y tollau gogyfer â’r gwahanol bersonau sydd yn defnyddio cerbydau a rhai sydd yn defnyddio troliau. Cedwir mewn cof ba fath o geffyl a ddefnyddir gan y ffermwr – a sawl un y mae’n rhaid iddo eu defnyddio er gwaetha’r gwelliannau i’r ffyrdd trol dros y mynyddoedd. Hefyd, hoffwn dynnu sylw at faint a phwysau’r troliau sy’n rhwymedig i dalu toll fwy yng nghyswllt olwynion culach, ac at y modd y trethir cludiant calch a glo.

Geirfa

priodoli beio
cymhellion pwrpas rhywun dros wneud rhywbeth
cyfrifon refeniw a gwariant y cofnodion ar gyfer incwm a gwariant
cyflenwi darparu ar gyfer
ymchwiliad yr ymholiadau a wnaed i’r helyntion
cydnabyddedig sy’n cael ei gydnabod, ei dderbyn
gormesol sy’n effeithio’n wael ar rywun, yn cadw rhywun i lawr
anghyfiawnder annhegwch
comisiwn sefydlwyd hwn ym mis Hydref 1843 gan yr Ysgrifennydd Gwladol, Syr James Graham, i adrodd ar gyflwr Ymddiriedolaethau’r Tollbyrth yng Nghymru ac i ymchwilio i achosion yr helyntion. Arweiniodd at newid y gyfraith y flwyddyn ddilynol a llwyddwyd felly i wneud i ffwrdd ag effeithiau gwaethaf yr Ymddiriedolaethau hyn.
ffyrdd trol ffyrdd neu lonydd ar gyfer ceffyl a throl/cart
rhwymedig sy’n gorfod gwneud rhywbeth fel arfer

« Return to Helyntion Beca (Cymraeg/Welsh)

4. Yr oedd George H Ellis yn un o’r rhai a fu’n casglu tystiolaeth ar ddechrau’r ymchwiliad i gyflwr Ymddiriedolaethau’r Tollbyrth yng Nghymru, ac achosion yr helynt. Darllenwch y darnau isod. Sut y byddai ffermwyr yn teimlo am y pwyntiau a wneir gan Ellis.

  • Pa bwynt y mae Ellis yn ei wneud?
  • Ymateb y ffermwyr?